MITOLOGIA GRECKA, Czym jest mit?

Mity (z gr. mythos - słowo, mowa, opowieść) stanowiące część religii, zwłaszcza społeczeństw archaicznych, są narracyjnymi opowieściami, wyrażającymi i organizującymi wierzenia danej społeczności. Mity przekazywane początkowo ustnie, uzyskały z czasem kształt literacki, nigdy jednak stały, ale podlegający częstym transformacjom. Mity wyjaśniały niezrozumiałe zjawiska, wyrażały wspólne dla danej grupy odczucia, emocje i doświadczenia, przybliżały to, co było nieznane, objaśniały genezę obrzędów religijnych. Bohaterami mitów byli zazwyczaj bogowie lub istoty ludzkie wyposażone w ponadnaturalne właściwości - herosi. Z czasem religijne funkcje mitów zanikały, stawały się one źródłem literackich i fantastyczno-baśniowych motywów, podlegały przeobrażeniom i interpretacjom.

Atena i Herakles

Sztuka starożytna

Nie wszystkie zabytki sztuki starożytnej dotrwały do naszych czasów. Dzięki pracom wykopaliskowym odkryto fragmenty budowli epoki przedgreckiej: pałac kreteński w Knossos, skarbiec Atreusa w Mykenach, ruiny w Troi. W architekturze kultury greckiej wykształciły się trzy style: dorycki, joński i koryncki. Budowle cechowała harmonia, umiar i proporcjonalność poszczególnych elementów. Najwybitniejszym zabytkiem architektury greckiej jest zabudowa wzgórza Akropol w Atenach, które po zburzeniu w czasie wojny z Persami - zostały odbudowane za czasów Peryklesa (V w. p.n.e.).

Akropol

Do najdoskonalszych budowli należały świątynie poświęcone Atenie (Partenon), świątynia Nike, posąg Ateny dłuta Fidiasza. Wspaniałe budowle, m.in. świątynia Zeusa, powstały na Olimpie - miejscu organizowania igrzysk oraz w Delfach. W czasach Peryklesa zbudowano amfiteatralny teatr Dionizosa.

Teatr Dionizosa

Rzeźbę grecką okresu klasycznego cechowało dążenie do oddania ruchu, w późniejszym czasie zaś do wyrażania emocji człowieka. Najwybitniejszymi rzeźbiarzami greckimi byli Poliktes, Myron ("Dyskobol"), i Fidiasz ("Atena", "Zeus"). Z okresu helleńskiego (III w. p.n.e.) pochodzą "Wenus z Milo", "Grupa Laokoona", i "Nike z Samotraki".

Dyskobol

Kulturę Rzymu poprzedza, posiadająca własny styl artystyczny, cywilizacja Etrusków. Rzymianie początkowo posługiwali się greckimi normami architektonicznymi, później zaś wytworzyli swój własny styl. Do najwybitniejszych budowli należą: Koloseum, Panteon (świątynia poświęcona wszystkim bogom) oraz zabudowa Forum Romanum, z której pozostały jedynie ruiny, a także m.in. łuki triumfalne Tytusa i Konstantyna oraz kolumna Trajana. Dzięki pracom archeologicznym odkryto ruiny budowli w Pompejach i Herkulanum, co znacząco poszerzyło znajomość antyku.

Koloseum

Rzeźba rzymska w dużej mierze uzależniona była od greckiej. Jednym z najdoskonalszych zabytków jest posąg cesarza Marka Aureliusza.

Inspiracje i nawiązania do kultury starożytnej

Grecką i rzymską kulturę antyczną, a także "Biblię" uznaje się za główne źródła kultury europejskiej. Grekom zawdzięczamy powstanie i rozwój rodzajów oraz gatunków literackich, główne myśli filozoficzne oraz klasyczne kanony piękna. Estetyka starożytna obowiązywała praktycznie do końca XVIII wieku. W literaturze europejskiej i polskiej co jakiś czas odżywały ideały starożytności. Wymownym przykładem jest tutaj epoka renesansu, w Polsce zaś głównie twórczość Jana Kochanowskiego oraz późniejszy, osiemnastowieczny klasycyzm. Wątki i motywy pochodzące z antycznej kultury i "Biblii", aż do czasów nam współczesnych funkcjonują w literaturze. Przykładem mogą być pochodzące z początku XX wieku dramaty S. Wyspiańskiego: "Powrót Odysa" i "Noc listopadowa", a także poezje Kornela Ujejskiego, Leopolda Staffa, Zbigniewa Herberta czy J. M. Rymkiewicza. Znajomość literatury i sztuki starożytnej świadczy o wspólnej świadomości kulturowej Europejczyków. Wątki i motywy antyczne mają nie tylko znaczenie historyczne, ale służą niejednokrotnie próbom wyjaśniania sytuacji człowieka współczesnego, nie tracą więc swojej aktualności.

Akropol

Filozofia

Starożytnej Grecji zawdzięcza Europa powstanie i rozwój filozofii. Początki myśli filozoficznej pojawiły się w Grecji w VII w. p.n.e., najpełniejszy zaś rozkwit nauki przypada na IV w. p.n.e. Pierwotnie filozofia miała charakter prawie wyłącznie kosmologiczny, zajmowała się wyjaśnianiem powstania świata, ale także i bogów. Potem pojawiło się zainteresowanie człowiekiem, w ostatniej fazie rozwoju (I w. p.n.e. - V w. n.e.) nastąpiło zbliżenie do religii.

Jednym z najwybitniejszych filozofów V w. p.n.e. był Sokrates, który centrum swojej myśli uczynił człowieka. Uważał on, że celem każdej jednostki jest szczęście i pożytek, które zapewnić może jedynie dobro. Najwyższym dobrem według Sokratesa była cnota, na którą składały się podstawowe wartości moralne, przynależące jedynie rodzajowi ludzkiemu, takie jak: sprawiedliwość, odwaga itd. Cnota, będąca najwyższą wartością, utożsamiana była ze szczęściem i wiedzą. Zdobywając wiedzę, człowiek zyskuje szczęście, a z nim dobro i pożytek. Sokrates nie wykładał swych poglądów na piśmie. Rozmawiając na ulicach i placach Aten z uczniami i przypadkowymi słuchaczami, starał się w drodze dyskusji doprowadzić rozmówcę do poznania prawdy.

Sokrates

Odniesienie do filozofii sokratejskiej odnaleźć można w dwóch największych systemach tworzonych przez Platona i Arystotelesa. Platon (V w. p.n.e.) był twórcą filozofii idealistycznej, zakładającej, iż oprócz przemijających bytów realnych istnieją trwałe i niezmienne byty idealne, będące jedynymi prawdziwymi bytami. Świat realny jest odwzorowaniem świata idei. Teza ta pociągnęła za sobą przekonanie o dualizmie (dwoistości) bytu i człowieka. Platon głosił wyższość duszy nad ciałem, wiedzy wrodzonej, rozumowej nad zmysłową. Za właściwy cel człowieka uznawał dążenie do wartości idealnych i trwałych. Utożsamiał dobro i piękno z prawdą, szczególne znaczenie przypisywał cnocie i miłości, pojmowanej jako dążenie duszy do wiecznego posiadania dobra i szczęścia.

Platon

Arystoteles był uczniem Platona i, mimo odmienności idei, przyjął od swego poprzednika wiele założeń. Odrzucił platońską teorię bytu idealnego, zakładając, że jedynym bytem prawdziwym są jednostkowe rzeczy, w których szukać należy ich ogólnej istoty. Poznanie według Arystotelesa odbywa się za pomocą rozumu i zmysłów. W przeciwieństwie do Platona filozof uznawał, iż nie ma pojęć wrodzonych, umysł jest niezapisaną tablicą, która zapełnia się w procesie postrzegania rzeczywistości. Wiedza zmysłowa prowadzi do poznania rozumowego. Właściwym celem człowieka nie jest cnota, ale szczęście rozumiane nie jako przyjemność, lecz życie godne człowieka, rozumne i pełne cnoty. Od Arystotelesa pochodzi podział filozofii, wyróżnienie logiki, opracowanie psychologii oraz nowe pojęcie Boga, rozumu, materii, formy itd.

Arystoteles

W okresie hellenistycznym (III w. p.n.e.) powstały dwie nowe znaczące szkoły: epikurejska i stoicka

Twórcą szkoły stoickiej był Zenon z Kition. Jej założenia były kontynuowane w rzymskiej myśli filozoficznej, reprezentowanej przez Senekę i Marka Aureliusza. Stoicy odrzucili dualizm ciała i ducha, Boga i świata, i przyjęli, że świat jest jednolity, materialny i doskonały. Najważniejsze miejsce w tej filozofii zajęła etyka. Za najwyższe szczęście i dobro człowieka uznali cnotę. Uważali, że człowiek, który nie jest w stanie zapanować nad okolicznościami zewnętrznymi, powinien się od nich uniezależnić. Aby to osiągnąć, każdy musi panować nad sobą, żyć w zgodzie z ogólnie pojętą naturą i kierować się w życiu nie emocjami, ale rozumem. Tylko tak prowadzone, cnotliwe życie daje wolność i szczęście. Ideałem stoików był mędrzec, żyjący rozumnie, cnotliwie, a przez to bogaty wewnętrznie i wolny. Mędrzec nie powinien poddawać się afektom, czyli namiętnościom, musi zobojętnieć na emocje i uczucia, (głównie smutek) i nie przywiązywać się do dóbr materialnych. W potocznym rozumieniu mianem postawy stoickiej określa się zachowanie dystansu wobec radosnych i smutnych wypadków losowych oraz surowe przestrzeganie zasad cnoty w życiu.

Zenon z Kition

Epikureizm stworzony został przez Epikura w tym samym czasie co stoicyzm. Epikurejczycy uważali, iż celem życia człowieka jest szczęście, które utożsamiali z osiągnięciem przyjemności. Przeciwieństwem tego stany było nieszczęście, wynikające z doznawania cierpień. Zdrowie ciała i spokój duszy zapewniały radość. Epikur, wychodząc z założenia, że życie ludzkie jest krótkotrwałe, uważał, iż należy z niego korzystać wtedy, kiedy jest nam dane. Stąd wzięło się słynne hasło "carpe diem" - chwytaj dzień. Ponieważ potrzeby człowieka nigdy nie zostaną zaspokojone, Epikur uznał, że najwyższą formą szczęścia jest unikanie cierpienia i wyzbywanie się potrzeb. Cnota i rozum są jedynie środkami do szczęścia i same w sobie nie są najwyższym dobrem. Epikur uznawał istnienie bogów, ale odmawiał im zdolności jakiejkolwiek ingerencji w sprawy świata. Człowiek uwolniony od przesądów religii powinien realizować swe szczęście na ziemi, prowadząc życie mądre, cnotliwe i sprawiedliwe. Filozofia Epikura oparta była na hedonizmie; cnota, rozum i przyjaźń służyły jedynie uzyskaniu indywidualnej przyjemności. Wewnętrzny spokój, rozumne i cnotliwe życie prowadzą do osiągnięcia osobistego szczęścia, które z kolei przyczynia się do szczęścia ogółu.

Epikur

Rozwój rodzajów i gatunków literackich

W kulturze starożytnej Grecji powstają i rozwijają się trzy podstawowe rodzaje literackie. W VIII w. p.n.e., za sprawą eposów Homera, tworzy się epika. Na VII-VI w. p.n.e. przypada rozwój liryki, w V w. powstaje teatr i dramat grecki, zaś w epoce hellenistycznej (III w. p.n.e.) panuje epigramat.

Do najchętniej uprawianych gatunków literackich należą: epickie - epopeja, liryczne - pieśni, dytyramby (utwory ku czci Dionizosa), peany (pieśni na cześć Apollina), pieśni miłosne (epitalamia), elegie, hymny, prozodia (pieśni procesyjne) i in.; oraz dramatyczne - tragedia, komedia i dramat satyrowy.

Ustalone przez starożytność kanony klasycznej sztuki

V w. p.n.e. - czas politycznego i kulturalnego rozkwitu starożytnej Grecji - określa się mianem kultury klasycznej. Terminów klasyczny (łac. classicus - wzorowy) i klasycyzm używa się w różnych znaczeniach. Klasyczny oznacza najdoskonalszy etap rozwoju danej kultury i sztuki. W tym znaczeniu pojęcie to ma więc charakter wartościujący. Wyraz klasyczny posiada także charakter opisowy, oznacza taki prąd w sztuce i literaturze, który cechuje się umiarem, harmonią, utrzymaniem właściwych proporcji poszczególnych elementów. Tak rozumiane pojęcie odnosi się nie tylko do sztuki greckiej czasów Peryklesa, ale także do wszystkich nurtów, odznaczających się umiarem. Terminem klasyczny określa się także całą kulturę starożytną, nie tylko okres V w. p.n.e. w Grecji. Twórcy z epok następujących po antyku niejednokrotnie odwoływali się do starożytnych kanonów piękna i stworzonych wtedy reguł poetyckich. Tego rodzaju naśladowczą literaturę i sztukę określono w wieku XIX mianem "pseudoklasycznej", pojęcie to w czasach współczesnych zastąpiono terminem klasycystyczny. W tym znaczeniu klasycystyczną można nazwać literaturę epoki oświecenia, czy twórczość francuskiego poety Racine'a.

Najistotniejsze założenia estetyki klasycznej zostały stworzone przez dwóch wybitnych filozofów greckich - Platona i Arystotelesa. Platon po raz pierwszy utożsamił piękno z dobrem i prawdą, czyniąc je najwyższymi wartościami. Arystoteles w swojej "Poetyce" wyłożył zasady i reguły tworzenia poezji (dlatego mówimy, że jego poetyka ma charakter normatywny). Filozof ten upowszechnił pojęcie mimesis, wskazujące na naśladowczy charakter sztuki wobec natury. Naśladowanie rozumiał przy tym nie jako ślepe kopiowanie, artysta może ukazywać rzeczywistość, jaką ona jest, ale również, jaką może być lub, jaką być powinna.

Arystoteles stworzył także teorię tragedii i prawdopodobnie komedii (ta część "Poetyki" nie zachowała się do naszych czasów). Piękno dzieła sztuki wyznaczył w kategoriach ładu, proporcji, umiaru oraz harmonii. "Poetyka" Arystotelesa miała ogromny wpływ na rozwój rozumienia sztuki, nie tylko w starożytności, ale i w czasach nowożytnych.

Kultura Rzymu

Ustna twórczość poetycka istniała w kulturze rzymskiej już w V w. p.n.e. Były to przede wszystkim pieśni kultowe, magiczne i triumfalne. Właściwy rozwój literatury przypada jednak na III w. p.n.e., a więc na czasy greckiej epoki hellenistycznej. Powstanie prozy wiąże się z zapożyczeniem przez Rzymian pisma od Greków. Początkowo twórcy wykorzystują wątki i motywy literatury greckiej, głównie Homera. W III w. p.n.e. powstaje dokonany przez Tytusa Liwiusza przekład "Odysei". Od Greków przejmują także Rzymianie wierzenia religijne i większość mitów. Około II w. p.n.e. powstaje teatr Plautusa. Najwybitniejszym komediopisarzem tego okresu stanie się Terencjusz. W pełni oryginalna twórczość rzymska rozwinęła się w I w. p.n.e. dzięki poetom tej miary co Wergiliusz i Horacy. Twórczość obydwu artystów przypada na okres rządów cesarza Augusta. Zarówno Wergiliusz, jak i Horacy byli zwolennikami Augusta i pochwałę jego rządów głosili w swoich tekstach.

Tak jak Homera uznaje się za najwybitniejszego twórcę greckiego eposu, "Eneidzie" Wergiliusza przyznaje się miano narodowej epopei rzymskiej. Utwór ten, będący apoteozą "rzymskości", ściśle powiązany jest z ideologią ówczesnego państwa. Drugim obok Wergiliusza reprezentantem klasycznej literatury rzymskiej jest Horacy, autor przede wszystkim "Pieśni", zwanych odami. Elegijna i erotyczna poezja zyskała swój najdoskonalszy kształt w dziełach Owidiusza, autora "Listów miłosnych", "Sztuki kochania", ale także poważniejszych "Żalów" i "Metamorfoz", których głównym tematem są mity. Kres epoce starożytności przynosi upadek Zachodniego Cesarstwa (476 r. n.e.), niosący ze sobą rozkład państwa oraz całej antycznej kultury.